Là một trong những giải đường trường khắc nghiệt nhất thế giới, Tour de France đòi hỏi tay đua hoàn thành khoảng 3.320 km trong 23 ngày, với tổng độ cao leo hơn 54.000 mét. Con số ấy nghĩa là gì? Nghĩa là trong ba tuần họ phải leo tương đương sáu lần Everest. Gần như mỗi ngày họ đạp 150–200 km, đồng thời đối mặt các chặng nước rút đồng bằng, leo núi cao, đua tính giờ cá nhân.
Mỗi mùa hè, hàng trăm nghìn người hâm mộ xe đạp đổ về khắp nước Pháp. Có người đứng trước cửa nhà chờ đoàn đua đi qua, có người cắm trại nhiều ngày bên đường đèo Alps và Pyrenees chỉ để vài giây nhìn tay đua lao sát mặt mình. Đồng thời, hàng chục triệu khán giả toàn cầu theo dõi bữa tiệc xe đạp kéo dài ba tuần qua truyền hình và mạng.
Vậy một giải đường trường sinh năm 1903 vì sao tồn tại hơn 120 năm và trở thành một trong những sự kiện thể thao ảnh hưởng nhất thế giới?
Tour de France ra đời từ cuộc chiến giữa hai tờ báo
Tour de France được lập năm 1903, và nguyên nhân ban đầu thậm chí không phải để phát triển thể thao. Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, châu Âu đang đổi cách đi lại. Ô tô mới xuất hiện nhưng đắt đỏ; khi truyền động xích và lốp hơi chín muồi, xe đạp dần thành phương tiện người thường chi trả được, đồng thời đạp đường dài bắt đầu phổ biến.
Khi ấy, tờ thể thao Pháp L’Auto (tiền thân L’Équipe ngày nay) muốn tranh thị phần với đối thủ Le Vélo, bèn dựng một giải xe đạp lớn vòng quanh nước Pháp. Ngày 1/7/1903, Tour de France đầu tiên chính thức bắt đầu, 60 tay đua phải hoàn thành khoảng 2.428 km. Giải vừa ra đã gây chú ý, doanh số L’Auto tăng mạnh. Dù trước đó đã có các cuộc đua đường dài như Paris–Brest–Paris, Tour de France lần đầu kết hợp nhiều chặng nhiều ngày, vòng quanh quốc gia và xếp hạng tổng, tạo nên mô hình sự kiện lớn hoàn chỉnh.
Tour de France không chín muồi ngay từ đầu. Năm 1903 nó giống một thử thách cực hạn, luật và tổ chức còn sơ sài, điều kiện cực khổ. Tay đua phải đạp hàng trăm km mà không có hậu cần đầy đủ, thậm chí đối mặt đua đêm, đường xấu và hỏng xe. Giải sớm cũng nhiều tranh cãi: một số tay đua bắt tàu cho xong chặng, buộc ban tổ chức liên tục sửa luật, siết giám sát.
Sự hỗn loạn thuở đầu cũng phản ánh quá trình giải đi từ thử thách dân gian tới chuyên nghiệp. Khi quy mô lớn hơn, ban tổ chức hoàn thiện thể thức, đưa vào luật tính giờ rõ ràng hơn, hệ thống đội và quản lý đường đua. Trong Thế chiến I, Tour de France dừng năm 1915–1918; năm 1919 khi trở lại, giải giới thiệu áo vàng, để khán giả dễ nhận người dẫn tổng.
Tour de France cũng từng đổi hệ thống chủ quản. Trong Thế chiến II giải buộc phải dừng. Năm 1944 Pháp được giải phóng, L’Auto bị đóng vì hợp tác với chính quyền chiếm đóng thời chiến. Sau đó một số nhân sự cũ lập tờ thể thao mới L’Équipe, và từ 1947 khi Tour de France trở lại thì tiếp quản vận hành. Từ đó giải bước vào thời L’Équipe, rồi khi tập đoàn Amaury mua tờ báo, dần chuyển sang vận hành hiện đại, thương mại.
Năm 1992, Amaury lập Amaury Sport Organisation (ASO), chính thức xây hệ thống vận hành hiện đại, mở rộng ảnh hưởng toàn cầu qua truyền hình, tài trợ, hợp tác với các thành phố. Hơn 120 năm, Tour de France đã từ một chiến dịch marketing của tờ báo trở thành giải xe đạp mang tính biểu tượng nhất thế giới, một IP thể thao toàn cầu hòa quyện thể thao, văn hóa và giá trị thương mại.
Vì sao Tour de France ảnh hưởng hơn Giro và Vuelta?
Tour de France, Giro d’Italia và Vuelta a España đều là giải xe đạp đỉnh cao, nhưng xét ảnh hưởng toàn cầu, giá trị thương mại và phạm vi truyền thông, Tour de France đứng một bậc riêng. Ưu thế không chỉ vì ra đời sớm hơn, mà vì hơn một thế kỷ đã hun đúc văn hóa giải đấu và sức mạnh thương hiệu độc đáo. Biểu tượng rõ nhất chính là áo vàng.
Năm 1919, Tour de France lần đầu dùng áo vàng để đánh dấu tay đua dẫn tổng. Chọn màu vàng vì tờ L’Auto khi ấy in trên giấy vàng. Ban đầu chỉ để khán giả nhận ra người dẫn, theo thời gian áo vàng thành biểu tượng vinh quang nhà vô địch. Với tay đua chuyên nghiệp, thắng một chặng đã là danh dự; mang áo vàng tới Paris mới là một trong những đỉnh cao sự nghiệp.
Đích đến mỗi kỳ Tour de France — đại lộ Champs-Élysées ở Paris — càng làm dày nghi thức. Từ 1975, chặng cuối cố định kết thúc giữa trung tâm Paris: tay đua xuyên các tuyến phố quanh Khải Hoàn Môn, nước rút trên một trong những đại lộ nổi tiếng nhất thế giới. So với leo núi tàn khốc và đạp đường dài trước đó, Champs-Élysées tượng trưng chiến thắng, vinh quang và khải hoàn. Người hâm mộ đứng hai bên đường; nhà vô địch tổng mặc áo vàng về đích — đó là một trong những khung hình kinh điển hàng năm của giải.
Những truyền thống và ký hiệu vượt trăm năm ấy khiến Tour de France có giá trị văn hóa vượt khỏi cuộc đua. Đồng thời, thiết kế lộ trình độc đáo làm tăng sức hút. Khán giả không chỉ xem các tay đua đấu nhau, còn thưởng thức phong cảnh Pháp: từ Alps tới Pyrenees, từ đường quê tới phố Paris, Tour de France thành một cuộc trình diễn văn hóa di động xuyên nước Pháp.
Một giải lớn không thể thiếu những huyền thoại đời này qua đời khác. “Vua xe đạp” Eddy Merckx là một trong những tay đua thống trị nhất lịch sử Tour de France. Từ 1969 đến 1974 ông năm lần vô địch tổng, nhờ năng lực toàn diện thống trị cả một thời. Nhưng sự vĩ đại của Merckx không chỉ đến từ thành tích, còn từ sự tôn trọng đối thủ. Tour de France 1971, khi đối thủ Luis Ocaña mất vị trí dẫn vì ngã, Merckx chủ động từ chối mặc áo vàng — khoảnh khắc kinh điển, cho thấy phong thái và phẩm chất ngoài chiếc cúp. Nếu Merckx là sức thống trị, Mark Cavendish là sự không bỏ cuộc. “Tên lửa Đảo Man” từng là sprinter mạnh nhất Tour de France, hết lần này đến lần khác đẩy giới hạn nước rút. Một vụ ngã nặng khiến ông xa sân đua nhiều tháng, thậm chí bị cho là khó trở lại. Cavendish không bỏ. Tour de France 2024 ông lại thắng chặng, đạt chiến thắng chặng thứ 35, vượt Merckx trở thành một trong những tay đua thắng nhiều chặng nhất lịch sử. Câu chuyện Cavendish chứng minh sức hút Tour de France không chỉ ở thiên tài lập kỷ lục, còn ở những người trải thăng trầm rồi vẫn trở lại.
Huyền thoại Tour de France không chỉ có nhà vô địch. Sau ba tuần, hơn 3.000 km, còn đầy kiên trì, thất bại, thậm chí hy sinh. Năm 1967, tay đua Anh Tom Simpson kiệt sức ngã trên chặng Alps và không qua khỏi. Khi ấy ông chỉ còn vài km tới đỉnh. Những giây cuối đời Simpson vẫn muốn trở lại xe, câu nói cuối là: “Đỡ tôi lên xe.” Nhưng lên xe xong ông nhanh chóng ngã lần nữa, không đứng dậy được. Bi kịch ấy là một trong những khoảnh khắc đau nhất lịch sử giải, cũng khiến người ta chú ý hơn tới an toàn, sức khỏe và quản lý giới hạn trong xe đạp chuyên nghiệp.
Chính những tay đua các thời đại ấy cùng tạo nên câu chuyện Tour de France. Người dùng chiến thắng viết huyền thoại, người dùng kiên trì đổi lấy tôn trọng, người dùng hy sinh nhắc thế giới ranh giới thể lực con người. Tour de France vĩ đại không chỉ vì sinh ra bao nhiêu nhà vô địch, mà vì ghi lại quá trình đời này qua đời khác thách thức giới hạn cơ thể.
Tour de France không bán vé, sao vẫn tạo giá trị thương mại khổng lồ?
Khác bóng đá, bóng rổ vốn dựa doanh thu vé, đặc điểm lớn nhất của Tour de France là “giải mở”. Cuộc đua xuyên thành phố, làng quê và núi; đường chính là đường đua. Khán giả không cần mua vé, chỉ cần đứng bên đường là xem cận cảnh những tay đua hàng đầu thế giới đi qua.
Ở các chặng núi kinh điển Alps, Pyrenees, nhiều người hâm mộ tới đỉnh trước vài ngày, lái nhà di động, dựng lều, chờ hai bên đường. Khác phần lớn môn thể thao, sức hút lớn nhất của Tour de France là khán giả đứng rất gần vận động viên. Khi đoàn đua đi qua, họ có thể chỉ thấy vài giây nước rút, nhưng đứng cách tay đua hàng đầu thế giới vài mét, hô tên người mình ủng hộ, thậm chí cảm nhận tốc độ bánh xe lướt qua. Trải nghiệm cận kề ấy nhiều giải truyền thống không có. Khi tay đua thách thức giới hạn trên dốc hơn 10%, tiếng hô, khẩu hiệu và sự ủng hộ bên đường cũng thành một phần cuộc đua. Kết nối cảm xúc trực tiếp ấy khiến Tour de France vượt khỏi một trận đấu thuần túy, thành trải nghiệm thể thao tạo ký ức chung.
Giá trị hiện trường không chỉ nằm ở khoảnh khắc đua. Nhiều CĐV tới vùng núi trước vài ngày, giao lưu với người đam mê xe đạp khắp thế giới, cùng trang trí nhà di động, treo quốc kỳ, mặc áo đội, tạo không khí lễ hội trong lúc chờ. Với họ, xem Tour de France giống một chuyến đi và cuộc hành hương. Dù không dựa vé, giải vẫn có giá trị thương mại khổng lồ. Ba tuần thi đấu mang lại lượng phơi bày lớn cho truyền hình và nhà tài trợ; quảng cáo đội, đối tác chính thức và thương hiệu giải theo sóng phủ toàn cầu. Các thành phố, vùng giải đi qua cũng dùng sự kiện để tăng ảnh hưởng du lịch, biến cuộc đua thành cơ hội khoe phong cảnh và văn hóa Pháp.
Mô hình “xem miễn phí tại chỗ + truyền thông toàn cầu” khiến Tour de France khác phần lớn giải truyền thống. Khán giả hiện trường được chứng kiến huyền thoại bằng mắt; ban tổ chức thu về qua truyền hình, tài trợ, cấp phép thương hiệu và hợp tác đô thị. Tour de France không chỉ là một cuộc đua, mà là trải nghiệm hòa quyện thể thao, du lịch và ký ức văn hóa.
Sức mạnh Trung Quốc tại Tour de France
Xe đạp đường trường lâu nay do châu Âu – Mỹ thống trị; cơ hội tay đua châu Á lên sân Grand Tour không nhiều. Với Trung Quốc, cái tên quan trọng nhất lịch sử Tour de France là Ji Cheng. Năm 2014, anh khoác áo Giant-Shimano trở thành tay đua Trung Quốc đầu tiên dự Tour de France, hoàn thành cả 21 chặng, về đích Paris. Mỗi năm khoảng 180 tay đua xuất phát, thường chỉ 140–170 người về đích, tỷ lệ hoàn thành khoảng 75–90%. Mỗi năm một phần phải bỏ cuộc vì chấn thương, kiệt sức hoặc quá giờ đóng chặng. Ji Cheng đứng trên vạch xuất phát đã là đột phá; hoàn thành ba tuần tới Champs-Élysées còn là cột mốc lớn của xe đạp Trung Quốc. Anh chứng minh tay đua Trung Quốc cũng có thể thách thức giải đường trường cao nhất thế giới.
Giờ sức mạnh Trung Quốc đang vào Tour de France theo cách khác. Trước đây các thương hiệu xe đạp Đài Loan như Giant, Merida đã nhờ năng lực sản xuất và R&D bước vào xe đạp chuyên nghiệp quốc tế; những năm gần đây thương hiệu nội địa tiến thêm tới giải đỉnh cao. Năm 2024, thương hiệu xe đạp Thâm Quyến XDS hợp tác với đội Astana, và Tour de France 2025 đánh dấu lần đầu xe đạp thương hiệu đại lục tham dự chính giải. Mùa Tour de France đầu tiên, XDS Astana đạt thành tích ấn tượng: hạng 8 tổng đồng đội, Ballerini về nhì chặng nước rút Champs-Élysées, Higuita đứng thứ 14 tổng cá nhân — lần đầu “Made in China” để lại dấu ấn quan trọng trên sân khấu cao nhất. Đồng thời tay đua Trung Quốc tiếp tục tiến vào hệ thống chuyên nghiệp đỉnh. Su Hao-yu hiện là một trong số ít người Trung Quốc thi đấu trong hệ thống UCI WorldTour (cấp cao nhất đội đường trường), khoác áo XDS Astana, cạnh tranh cùng các tay đua thế giới.
Từ Ji Cheng hoàn thành Tour de France lần đầu với tư cách tay đua Trung Quốc, tới thương hiệu XDS lên sân, rồi Su Hao-yu gia nhập đội WorldTour, xe đạp Trung Quốc đang lớn dần. Có lẽ tay đua Trung Quốc tiếp theo trên vạch xuất phát Tour de France còn phải chờ, nhưng con đường tới sân đỉnh đã có người trải đá.
Vì sao Tour de France ở Trung Quốc chưa cháy như bóng đá, bóng rổ?
Tour de France mỗi năm hút hàng chục triệu khán giả hiện trường và lượng lớn khán giả truyền hình toàn cầu, nhưng công chúng cốt lõi vẫn tập trung ở Pháp và các nước văn hóa xe đạp sâu như Hà Lan, Bỉ, Tây Ban Nha, Italy, đồng thời có ảnh hưởng cao ở Colombia, Ecuador. Ở châu Á, đặc biệt Trung Quốc, giải vẫn tương đối “kén người xem”.
Một lý do quan trọng là đường trường ở Trung Quốc thiếu văn hóa thi đấu tích lũy lâu dài. Dù những năm gần đây Trung Quốc tổ chức các giải UCI như Tour of Guangxi, Tour of Hainan, chúng vẫn chủ yếu do đội và tay đua châu Âu thống trị; tay đua nội địa còn cách top thế giới, chưa tạo hiệu ứng ngôi sao kéo sự chú ý đại chúng như bóng đá, bóng rổ.
Ngoài ra hệ thống chuyên nghiệp đường trường Trung Quốc khởi động muộn, bản thân môn này chi phí đào tạo cao. Khác bóng đá chỉ cần một quả bóng và đôi giày, đường trường từ lứa trẻ đã cần xe chuyên dụng, mũ, áo, giày cleat, đồng hồ đo công suất… tổng đầu tư thường hàng nghìn tới hơn chục nghìn nhân dân tệ. Với môn cần bồi dưỡng dài hạn, đó rõ ràng nâng ngưỡng tham gia.
Quan trọng hơn, đường trường lớn lên nhờ hệ thống tập luyện và thi đấu hoàn chỉnh. Từ thể lực, kỹ thuật đạp, tới kinh nghiệm đua và chiến thuật đội, tay đua trẻ phải tích lũy ở giải trình độ cao. Ở châu Âu, hơn trăm năm đã tạo chuỗi chín: giải trẻ, CLB địa phương, đội dự bị chuyên nghiệp, từ thiếu niên lên sân chuyên nghiệp. Trung Quốc có thị trường tiêu dùng xe đạp khổng lồ, nhưng đào tạo nhân tài chuyên nghiệp, hệ thống giải cơ sở và kinh nghiệm quốc tế vẫn cần thời gian. Đó là lý do Trung Quốc có năng lực sản xuất xe đạp đẳng cấp thế giới, vẫn phải chờ thêm tay đua nội địa lên Tour de France.
Tour de France tồn tại hơn 120 năm không chỉ nhờ nhà vô địch và kỷ lục, mà nhờ ảnh hưởng tích lũy lâu dài. Thử thách cực hạn trên chặng núi, nhiệt huyết CĐV hai bên đường, vinh quang áo vàng, và những câu chuyện tay đua để lại, cùng tạo nên sức hút riêng. Nó từ lâu không chỉ là một cuộc đua xe đạp, mà là giải kinh điển đã hòa vào văn hóa thể thao Pháp và thế giới.
